Dołącz do czytelników
Brak wyników

Przepis na bycie kreatywnym

Artykuły z czasopisma | 12 czerwca 2019 | NR 11
240

Precyzyjne trzymanie się rozkazów miało kiedyś sens. Dzisiaj jednak skrupulatne wypełnianie poleceń ustąpiło miejsca kreatywności, dzięki której przejmujemy inicjatywę, podejmujemy ryzyko i zadajemy kłopotliwe pytania. Szybko zmieniający się świat rodzi niespotykaną wcześniej dawkę niepewności, kiedy rozwiązaniu jednej zagadki towarzyszy pojawienie się kilku następnych.

Jeśli mamy odnaleźć się w nadchodzącym świecie, musimy nauczyć się radzić sobie z nowymi sytuacjami, zadaniami i czasem wolnym. Wymaga to działań kreatywnych, które – na szczęście – są nam wszystkim dostępne. Kreatywność nie jest darem niebios, łutem szczęścia czy iskrą geniuszu – jest czymś, czego każdy człowiek może się nauczyć. Odpowiednio kultywowane myślenie rodzi coraz więcej dobrych pomysłów, podwyższa psychiczny dobrostan i zapewnia materialny status niezbędny do realizacji społecznych potrzeb. 

POLECAMY

 

Rys. 1. Cztery czynniki budujące kreatywność ucznia


Czynniki budujące kreatywność ucznia

Badania neurokognitywistyczne dowodzą, iż podmiotowość człowieka nie jest wykuta w kamieniu. Jej najbardziej intensywny rozwój przypada na wiek nastoletni człowieka, niemniej podlega zmianom przez całe jego życie. Fitness mózgu – wykorzystujący zjawiska neurogenezy (tworzenia nowych komórek nerwowych), neuroplastyczności (tworzenia nowych połączeń synaptycznych między komórkami nerwowymi) oraz epigenezy (uaktywniania genów pod wpływem bodźców środowiskowych) – może być tak samo rozwijany jak fitness ciała, a jego skutki są dalekosiężne. Ludzie uodparniają się na trudności, radzą sobie z niejednoznacznością komunikatów i złożonością sytuacji, budują cierpliwość i odporność na stres. Z czasem potrafią spojrzeć na problem z wielu perspektyw oraz dostrzec punkt widzenia innych. Wszystkie te cechy pomagają rozwinąć kreatywne umysły, zadające pytania trafiające w punkt omawianego problemu. 
Kolejnym czynnikiem budującym kreatywność jest chwilowa aktywność umysłu, różna dla różnych zadań i sytuacji. W szczególności skupienie uwagi, jej orientacja oraz społeczne usytuowanie mają znaczenie dla generowania nowych pomysłów na granicy świadomości i nieświadomości poznawczej. Czasami jakość procesów mentalnych definiuje zaabsorbowanie pojedynczym doświadczeniem czy ciągiem myślowym, a czasami umysł optymalizuje pracę w sposób rozproszony i zabawowy, myśląc „o niebieskich migdałach”. Ten wymiar chwilowej aktywności umysłu – tworzącej rzeczy nowe – jest stopniem skupienia uwagi. Uwaga może ponadto być nakierowana na świat zewnętrzny – absorbując to, co nowe – lub wewnętrzny – poddając refleksji to, co już wcześniej wyuczone. To drugi wymiar chwilowej aktywności umysłu, czyli orientacja uwagi. I wreszcie zmienia się stopień społecznego ­usytuowania uwagi, czasami wykorzystujący opinie innych i poddający je testowi, a niekiedy zaabsorbowany wyłącznie własnymi myślami. 

Kreatywność wymaga płynnego, zależnego od zadania i kontekstu przechodzenia między aktywnością silnie i słabo skoncentrowaną, na elementach zewnętrznych i wewnętrznych, w oparciu o zasoby społeczne lub bez nich. Istnieje jednak pewna kombinacja wszystkich trzech wymiarów aktywności umysłu, kluczowa dla bycia kreatywnym i szczególnie trudna do osiągnięcia w świecie zadaniowym, pełnym rozpraszaczy uwagi i ceniącym sobie akceptację naszych działań przez innych. Jest to aktywność refleksyjna, skoncentrowana na wnętrzu i dystansująca się od wpływu grupy. Wiemy, że dominuje w czasie wolnym ucznia i angażuje sieć stanu spoczynkowego mózgu (default mode network), aktywną – między innymi po to, by poradzić sobie z problemami słabo zdefiniowanymi.

Trzecim czynnikiem budującym kreatywność są narzędzia edukacyjne. Specjalnie przygotowane procesy i ćwiczenia mogą pobudzać różne aspekty procesu twórczego. Należy jednak pamiętać, iż dobór narzędzia zależy od stanu umysłu ucznia, w szczególności od obecności presji czasowej w procesie edukacji. Zasadniczo podczas spowolnienia procesów poznawczych, kiedy umysł jest nastawiony refleksyjnie, skoncentrowany na wnętrzu i zdystansowany od norm grupy, jakość myślenia kreatywnego poprawia się. 

Czwartym i ostatnim czynnikiem jest kontekst. Środowisko sprzyjające twórczości ma charakter fizyczny, społeczny i ideowy: układ krzeseł, krytykanctwo jednostki, swoboda wymiany poglądów mają decydujący wpływ na to, czy idee się rodzą, czy też nie. Poznanie ma charakter usytuowany (situated cognition), a mózg standardowo eksportuje procesy poznawcze poza własne granice, by obniżyć i tak bardzo wysokie koszty własnych operacji. Neuronalna droga selekcji informacji zostaje uzupełniona drogą behawioralną, na której mózg wyszukuje i projektuje pakiety wartościowej informacji, mające być wskazówkami, jakie przystosowawcze decyzje podjąć. Mowa rzecz jasna o ofertach (affordances) gibsonowskich, takich jak infografiki w podręczniku, których forma powinna ułatwić przyswajanie treści. 

Mózg ucznia

Uczniowie poznają fakty i tworzą fikcje. Ich sukces w świecie przyszłości zależeć będzie od umiejętności wykraczania poza fakty w stronę rozwiązań trudnych do wyobrażenia dla dzisiejszych dorosłych. Przyswajanie wiedzy o otaczającym świecie jest przede wszystkim po to, by tworzyć światy możliwe, w których nie tylko będzie się liczyło, CO myślimy, lecz przede wszystkim JAK myślimy.

Kreatywność jest cechą naszej kultury i naszej biologii. Mózg ucznia jest nie tyle zainteresowany robieniem rzeczy właściwych (o co apeluje większość rodziców i nauczycieli), co raczej rzeczy kolejnych, według warunkowego schematu CO-JEŚLI. Dlaczego ludzie tak szybko przystosowują się do tego, co ich otacza, i wybiegają myślami w przyszłość? Odpowiada za to tłumienie aktywności ich mózgów wywołane powtarzalnym bodźcem (repetition suppression). Uczniowie przyzwyczajają się do elementów rutynowych szkolnego dnia i przestają na nie poznawczo reagować. To, co miało być atrakcją, w wariancie powtarzalnym staje się tłem, angażującym minimalną ilość energii zasilającej mózg. 

Powtarzalność zapewnia przewidywalność (czyli jest czymś dobrym), ale jednocześnie brakuje jej zaskoczenia pobudzającego mózg do działania. Uczniowie pragną nowości, utrzymując równowagę między tym, co już wiedzą a badaniem nieznanego. Historia nie powtarza się, a co najwyżej rymuje (Mark Twain) – testuje po­­dobne rzeczy w różnych okresach, ale detale różnią się. Świat ucznia nieustannie ewoluuje, domagając się innowacyjnego wsparcia ze strony nauczycieli.

Zajęcia językowe powinny być zatem przewidywalne, ale nie za bardzo, czyli skeumorficzne: nowości edukacyjne imitujące to, co uczniowi znane, są optymalnie wchłaniane przez jego mózg. Dzwoniąc smartfonem, naciskamy ikonę tradycyjnej słuchawki telefonicznej, wymazując plik, „wrzucamy” go do ikony metalowego kosza, a zakupiony w sieci produkt umieszczamy w ikonie sklepowego wózka. Mózg kreatywnie przetwarza to, co już wie i co jest mu dobrze znane. Wydaje się, że owo przetwarzanie odbywa się na trzy sposoby: modyfikacji pomysłu, jego rozbicia i łączenia kilku pomysłów w jeden.

Mózgi uczniów modyfikują archetypy o...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Horyzonty Anglistyki"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy